Từ lệnh cấm đến di sản: Hành trình đặc biệt của cafe Thổ Nhĩ Kỳ

Vào thế kỷ XVII, giữa thời kỳ Đế quốc Ottoman đang mở rộng nhưng cũng đối mặt với nhiều biến động, cafe từng trở thành một vấn đề gây tranh luận trong đời sống xã hội. Điều đáng chú ý là chính Ottoman lại đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành văn hóa cafe đặc sắc mà Thổ Nhĩ Kỳ vẫn gìn giữ đến ngày nay. Cafe được đưa vào đời sống Ottoman từ thế kỷ XVI và nhanh chóng phát triển cùng những Kahvehane - quán cafe, những không gian mà người dân gặp gỡ, trò chuyện, đọc sách, nghe kể chuyện và trao đổi tin tức. UNESCO ghi nhận rằng văn hóa cafe Thổ Nhĩ Kỳ gắn với các quán cafe Istanbul từ thế kỷ XVI và đến năm 2013 đã được ghi danh vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể của Nhân loại.

Cafe đến với thế giới Ottoman không đơn thuần như một thức uống mới lạ. Theo tư liệu được lưu trong hồ sơ di sản của UNESCO, cafe bắt đầu được phục vụ tại các quán cafe ở Istanbul từ thế kỷ XVI; những quán đầu tiên thường được nhắc đến ở khu Tahtakale, một khu vực thương mại quan trọng của thành phố. Từ đây, thói quen uống cafe nhanh chóng lan rộng. Những hạt cafe rang đậm được xay rất mịn, sau đó pha với nước trong một chiếc ấm nhỏ, tạo nên thứ đồ uống có hương thơm mạnh, vị đậm và lớp bọt đặc trưng. Nhưng điều khiến cafe trở nên quan trọng trong xã hội Ottoman không chỉ nằm ở hương vị. Nó tạo ra một lý do để con người ngồi lại với nhau, biến việc uống cafe thành một hoạt động xã hội có sức sống lâu dài.

Những Kahvehane dần trở thành một phần đáng chú ý của đời sống đô thị. Đây không chỉ là nơi khách đến uống một tách cafe rồi rời đi, mà còn là không gian để trò chuyện, đọc sách, chia sẻ những vấn đề thường ngày, chơi các trò chơi và thưởng thức những hình thức kể chuyện, âm nhạc dân gian. Hồ sơ UNESCO về văn hóa cafe Thổ Nhĩ Kỳ cũng mô tả quán cafe như những địa điểm nơi mọi người gặp gỡ để trò chuyện, chia sẻ tin tức và đọc sách. Trong những không gian ấy, cafe trở thành cái cớ để con người giao tiếp; còn quán cafe dần mang chức năng rộng hơn một nơi phục vụ đồ uống.

Chính sự phát triển của các quán cafe đã khiến giới chức và một bộ phận lãnh đạo tôn giáo Ottoman quan tâm đến hoạt động này. Khi ngày càng nhiều người tụ tập trong cùng một không gian, tin tức, câu chuyện xã hội và những nhận xét về đời sống đương thời cũng dễ dàng được trao đổi. Một số nguồn tư liệu lịch sử ghi nhận những tranh luận về tính phù hợp của cafe và hoạt động tại các quán cafe, đặc biệt khi những địa điểm này trở nên phổ biến. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc cafe từng bị cấm hoặc hạn chế trong những giai đoạn nhất định với cách kể đơn giản rằng toàn bộ người dân Ottoman luôn bị cấm uống cafe trong thế kỷ XVII. Lịch sử thực tế phức tạp hơn, với những lệnh cấm và mức độ thực thi thay đổi theo thời kỳ, địa phương và chính quyền.

Một trong những giai đoạn nổi tiếng nhất gắn với việc kiểm soát cafe là triều đại Sultan Murad IV, người trị vì từ năm 1623 đến 1640. Đây là thời kỳ chính quyền Ottoman thực hiện nhiều biện pháp kiểm soát nghiêm khắc đối với đời sống công cộng. Cafe, cùng với một số hoạt động và sản phẩm khác, trở thành đối tượng của những chính sách hạn chế. Các câu chuyện lịch sử và giai thoại về Murad IV thường kể rằng vị Sultan này từng cải trang và đi tuần ban đêm để kiểm tra việc tuân thủ những lệnh cấm. Tuy nhiên, những chi tiết mang tính kịch tính như việc ông trực tiếp săn tìm người uống cafe cần được xem như giai thoại lịch sử, bởi mức độ xác thực của từng câu chuyện không phải lúc nào cũng có thể xác nhận chắc chắn.

Điều đáng chú ý nằm ở chỗ, những biện pháp hạn chế không thể khiến cafe biến mất khỏi đời sống Ottoman. Thói quen uống cafe đã bén rễ quá sâu trong xã hội đô thị và tiếp tục tồn tại dưới nhiều hình thức. Những quán cà phê từng đóng cửa có thể mở lại khi chính sách thay đổi; còn văn hóa gặp gỡ, trò chuyện quanh một chiếc bàn nhỏ vẫn tiếp tục được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Hồ sơ UNESCO cũng nhấn mạnh rằng quán cafe là những không gian văn hóa quan trọng, nơi truyền thống cafe được thực hành cùng các hoạt động xã hội như trò chuyện, đọc sách và chia sẻ những vấn đề trong cuộc sống.

Từ thế kỷ XVII trở về sau, Kahvehane tiếp tục phát triển và trở thành một thiết chế xã hội quen thuộc trong đời sống Ottoman. Đến thế kỷ XIX, báo chí cũng bắt đầu xuất hiện trong các quán cafe, khiến những không gian này càng trở nên quan trọng đối với việc tiếp nhận và trao đổi thông tin. Một số tư liệu trong hồ sơ UNESCO mô tả quán cafe Ottoman như những nơi để đọc sách, trao đổi ý tưởng và chia sẻ các vấn đề thường ngày; thậm chí có những cách gọi giàu hình ảnh như “thư viện công cộng” hay “thư viện của cuộc sống”.

Không chỉ là nơi giao tiếp, quán cafe còn trở thành sân khấu cho nhiều hình thức văn hóa dân gian. Những người kể chuyện, nghệ sĩ và các thi sĩ dân gian âşık có thể biểu diễn tại quán cafe, mang đến những câu chuyện, bài thơ, âm nhạc và màn đối đáp giàu tính giải trí. UNESCO cũng ghi nhận truyền thống Âşıklık - nghệ thuật của những nghệ sĩ thi ca và kể chuyện dân gian - có mối liên hệ với các quán cafe, đám cưới và những lễ hội công cộng. Điều này cho thấy cafe không chỉ tạo ra một thói quen ăn uống mà còn trở thành một phần của hệ sinh thái văn hóa rộng lớn hơn.

Theo thời gian, những tranh luận về cafe dần nhường chỗ cho một thực tế rõ ràng hơn: thức uống này đã trở thành một phần không thể tách rời của đời sống Thổ Nhĩ Kỳ. Cách pha cafe cũng được định hình thành một nghệ thuật riêng. Hạt cafe được rang, xay thành bột rất mịn rồi cho vào Cezve cùng nước và tùy khẩu vị có thể thêm đường. Hỗn hợp được đun từ từ để tạo lớp bọt trên bề mặt trước khi rót vào những chiếc tách nhỏ. Không giống cách lọc bỏ hoàn toàn bã cafe của nhiều phương pháp hiện đại, cafe Thổ Nhĩ Kỳ giữ lại phần bột mịn dưới đáy tách, tạo nên một trải nghiệm thưởng thức đặc trưng. UNESCO mô tả chính kỹ thuật pha chế cùng những tập quán xã hội đi kèm là những thành tố quan trọng của di sản này.

Một tách cafe Thổ Nhĩ Kỳ vì thế thường được thưởng thức chậm rãi. Người ta có thể dùng cafe trong những cuộc gặp gỡ thân mật, dịp lễ, lễ đính hôn hoặc các cuộc trò chuyện gia đình. Sau khi uống, phần bã còn lại dưới đáy tách đôi khi được dùng để xem bói như một hình thức giải trí dân gian. Những nghi thức nhỏ ấy khiến cafe vượt khỏi phạm vi của một thức uống thông thường và trở thành một phương tiện thể hiện sự hiếu khách, tình bạn, sự gắn kết và giao tiếp xã hội. 

Điều thú vị nhất trong hành trình của cafe Thổ Nhĩ Kỳ chính là sự thay đổi về ý nghĩa của nó theo thời gian. Một thức uống từng bị chính quyền kiểm soát trong những giai đoạn lịch sử nhất định cuối cùng lại trở thành biểu tượng của sự hiếu khách và giao tiếp xã hội. Ngày nay, khi một người Thổ Nhĩ Kỳ mời bạn một tách cafe, lời mời ấy có thể mang ý nghĩa vượt xa việc đơn giản là uống một đồ uống nóng. Đó là cơ hội để ngồi xuống, trò chuyện và chia sẻ thời gian cùng nhau - một giá trị mà UNESCO xem là thành phần cốt lõi của truyền thống cafe Thổ Nhĩ Kỳ.

Từ những quán cafe đầu tiên ở Istanbul, qua những giai đoạn bị tranh luận và kiểm soát trong thời Ottoman, đến khi trở thành một di sản văn hóa được UNESCO ghi danh, cafe Thổ Nhĩ Kỳ đã trải qua một hành trình đặc biệt. Câu chuyện ấy cho thấy đôi khi giá trị của một thức uống không nằm ở chính hương vị, mà nằm trong những con người gặp nhau quanh nó, những câu chuyện được kể, những nghi thức được truyền lại và ký ức văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Vì thế, thưởng thức một tách cafe Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay cũng là cách chạm vào một phần lịch sử và đời sống tinh thần của vùng đất nằm giữa hai lục địa.

Hãy book Tour Châu Âu / Tour Thổ Nhĩ Kỳ của Viet Viet Tourism để khám phá hành trình xuyên qua những thành phố giàu lịch sử, những công trình Ottoman cổ kính và nền ẩm thực đặc sắc, nơi một tách cafe nhỏ cũng có thể mở ra cả một câu chuyện văn hóa kéo dài hàng thế kỷ!